معمولا بیشتر کوهنوردان با خطراتی که عدم هم هوایی مناسب و بیماریهای ارتفاع می تواند تهدیدشان کند آشنایی دارند.برای آشنایی هر چه بهتر کوهنوردان با بیماری ارتفاع شاید خواندن سطور زیر خالی لز لطف نباشد.
تحقیقات پزشكی در مورد بیماریهای ارتفاع همواره اطلاعات ما را در مورد علل و درمان این بیماریها گسترش می‌دهد. وقتی پا به ارتفاعات می‌گذارید این وظیفة شماست كه آخرین اطلاعات را در این مورد فرا گرفته باشید.  همه ما از منظره عظیم و فوق‌العاده‌ای كه از یك قله مرتفع دیده می‌شود لذت می‌بریم ولی خطراتی در رفتن به ارتفاعات وجود دارد و دانستن این خطرات بسیار مهم است.  هیچ عامل خاصی اعم از سن، جنس یا شرایط فیزیولوژیك لازمه مستعد بودن فرد به بیماری ارتفاع نیست. بعضی افراد مبتلا می‌شوند و برخی نمی‌شوند و برخی برای ابتلا به این بیماری مستعدترند. بیشتر افراد می‌توانند تا ارتفاع2500 متری با حداقل تأثیر بالا بروند. اگر قبلاً به ارتفاعات نرفته‌اید باید محتاط باشید. اگر قبل از این به آن ارتفاع رفته‌اید و مشكلی نداشته‌اید به احتمال زیاد بدون هیچ مشكلی می‌توانید دوباره به همان ارتفاع برگردید. چرا كه شما به خوبی با شرایط وفق پیدا كرده اید.

علل بیماری ارتفاع چیست؟
 در سطح دریا غلظت اكسیژن در حدود 21% است و فشار بارومتری به‌طور میانگین 760 میلی‌متر جیوه است. با زیاد شدن ارتفاع، غلظت در همان حد باقی می‌ماند ولی تعداد مولكولهای اكسیژن در هر تنفس كاهش می‌یابد. در ارتفاع 3500 متری فشار بارومتری تنها 483 میلی‌متر جیوه است.

یعنی تقریباً 40% كاهش در مولكولهای اكسیژن موجود در هر تنفس. جهت اكسیژن رسانی مناسب به بدن سرعت تنفس شما (حتی در هنگام استراحت) باید افزایش یابد. این تهویه اضافی محتوای اكسیژن خون را بالا می‌برد ولی نه در حد غلظت اكسیژن در سطح دریا. از آنجایی كه مقدار اكسیژن مورد نیاز برای فعالیت تغییری نكرده است، بدن باید خود را با مقدار كمتر اكسیژن تطبیق دهد. به علاوه به دلایلی كه كاملاً مشخص نیست، ارتفاع زیاد و فشار كمتر هوا باعث نشت مایع از مویرگها می‌شود كه همین عامل می‌تواند باعث افزایش مایع در ریه و مغز شود. ادامه مسیر به سمت ارتفاعات بالاتر بدون عادت كردن (هم‌هوایی) و وفق یافتن با محیط می‌تواند به بیماریهای شدید و حتی تهدیدكنندة حیات منجر شود. وفق یافتن (هم‌هوایی): دلیل اصلی بیماری ارتفاع، رفتن به بلندی‌ها با سرعت زیاد است. با صرف وقت بیشتر، بدن شما می‌تواند خود را با كاهش تعداد مولكولهای اكسیژن در یك ارتفاع مشخص سازگار كند. این مراحل به‌عنوان وفق دادن (هم‌هوایی) یا عادت كردن شناخته می‌شود و عموماً 3-1 روز برای هر ارتفاعی وقت می‌گیرد. برای مثال اگر شما تا ارتفاع 3000 متری بالا بروید و چندین روز را در آن ارتفاع بمانید بدن شما به ارتفاع 3000 متری عادت می‌كند. اگر شما تا ارتفاع6500 متری بالا بروید بدن شما دوباره به آن ارتفاع عادت می‌كند. تغییرات زیادی در بدن شما رخ می‌دهد تا بدن، اجازه عمل با اكسیژن كاهش یافته را پیدا كند. افزایش عمق هر تنفس افزایش فشار سرخرگهای ریوی، خون را مجبور می‌كند كه در قسمتهایی از ریه كه در حالت عادی، در ارتفاع دریا از آنها استفاده نمی‌شود، جریان پیدا كند. بدن گلبولهای قرمز بیشتری جهت حمل اكسیژن تولید می‌كند. بدن آنزیم خاصی را كه اكسیژن رسانی را تسهیل می‌كند، بیشتر تولید می‌كند. رها شدن اكسیژن از هموگلوبین به بافتهای بدن

پیشگیری از بیماری ارتفاع:
 پیشگیری از بیماری ارتفاع به دو دسته تقسیم می شود
1- وفق دادن (هم‌هوایی) مناسب
 2-داروهای پیشگیری كننده

چند راهنمایی جهت وفق دادن (هم‌هوایی) مناسب در ذیل آورده شده: اگر امكان آن هست، راهپیمایی را از ارتفاع كمتر از 3000 متری شروع كنید و بالا بروید. . در 24 ساعت اول از تلاش بیش از حد یا حركت به سمت ارتفاعات بیشتر خودداری كنید. اگر به ارتفاعات بیش از 3000 متری می‌روید، در هر روز تنها 300 متر ارتفاع خود را افزایش دهید و در ازای هر1000 متر بالا رفتن یك روز استراحت كنید. به ارتفاع بالاتر برویدو در ارتفاع كمتر بخوابید. این روش بسیار زیاد توسط كوهنوردها استفاده می‌شود. شما می‌توانید در یك روز بیش از300 متر بالا بروید و برای خواب به ارتفاعات پائین‌تر برمی‌گردید. اگر علایم خفیف بیماری ارتفاع را دارید، بالاتر نروید تا زمانی كه علایم كاهش یابد. ( بالا نروید قبل از اینكه علایم پایین بیاید.) اگر علایم افزایش یافت، پایین، پایین و پایین‌تر بروید. به خاطر داشته باشید كه افراد مختلف با سرعتهای متفاوت به محیط عادت می‌كنند. قبل از اینكه به بالاتر صعود كنید از اینكه همه افراد گروه به محیط عادت كرده‌اند اطمینان حاصل كنید. آب كافی به بدن برسانید. عادت كردن به محیط (هم‌هوایی با محیط) معمولاً با از دست دادن مایع همراه است. بنابراین شما باید مایع زیادی بنوشید تا آب كافی به بدن شما برسد (حداقل 4-3 لیتر در روز) ادرار باید فراوان و شفاف باشد. به خودتان سخت نگیرید: تلاش بیش از حد در بدو ورود به ارتفاعات نداشته باشید. فعالیتهای سبك در طول روز از خوابیدن بهتر است چرا كه تنفس در طول خواب كاهش می‌یابد و علایم را وخیمتر می‌كند. از دخانیات و الكل و دیگر داروهای آرامبخش شامل باربیتوراتها، مسكن‌ها و قرصهای خواب اجتناب كنید. این آرامبخش‌ها تنفس را در طول خواب بیش از پیش كاهش می‌دهند و منجر به بدتر شدن علایم می شوند. تا زمانی كه در ارتفاعات هستید، رژیم با كربوهیدرات بالا (بیش از 70% از كالری از كربوهیدراتها) داشته باشید. روند وفق دادن (هم‌هوایی) با آب‌رسانی ناكافی به بدن، تلاش بیش از حد و الكل و دیگر داروهای آرامبخش متوقف می شود.

داروهای پیش‌گیری كننده · دیاموكس (استازولامید): به شما اجازه می‌دهد تا سریع‌تر تنفس كنید. پس اكسیژن بیشتری را متابولیزه می‌كنید درنتیجه علایم كه به علت اكسیژن‌رسانی ضعیف ایجاد شده به حداقل می‌رسد. این مورد بخصوص در شب كه فعالیت تنفسی كاهش دارد مفید می‌باشد. از آنجا كه برای تأثیرگذاری دیاموكس وقت لازم است توصیه می‌شود كه 24 ساعت قبل از رفتن به ارتفاع مصرف شود و حداقل برای 5 روز در ارتفاعات بالاتر مصرف ادامه یابد.دوز پیشنهادی داروی مصرفی 250 میلی گرم هر 8 ساعت می باشد. اثرات جانبی ممكن عبارت از سوزش و مورمور لبها و نوك انگشتان ودفع ادرار بیشتر باشد. این اثرات جانبی احتمالاً در روزهای بعدی كاهش می‌یابند. اثرات جانبی با قطع دارو،‌از بین می‌روند. جهت راهنمایی با پزشك خود تماس بگیرید. از آنجا كه دیاموكس یك سولفانامید است، افرادی كه به سولفانامیدها حساسیت دارند نباید از دیاموكس استفاده كنند.

بیماری حاد كوهستان AMS AMS در ارتفاعات بالای 3000مترشایع است، در صعود بیش از 3000 متر 75% افراد علائم خفیف خواهند داشت میزان وقوع AMS به ارتفاع، به سرعت صعود و ویژگی‌های فردی بستگی دارد. افراد زیادی AMS خفیف را در طول روند (هم هوایی) با محیط تجربه می‌كنند. علایم معمولاً 6-12 ساعت بعد از رسیدن به ارتفاع شروع می‌شوند و در حدود روز سوم كاهش شدت علایم را خواهیم داشت. علایم AMS خفیف عبارتند از سردرد، گیجی، خستگی، كوتاهی تنفس، كاهش اشتها، تهوع، اختلال خواب و احساس عمومی درد ماهیچه می‌باشد. علائم در شب بدتر می‌شوند چرا كه سرعت تنفس كاهش می‌یابد. AMS خفیف مانعی برای فعالیتهای معمولی نیست و علایم عموماً در روزهای 1تا3 هنگامی كه بدن به شرایط عادت می‌كند، از بین می‌رود. تا زمانی كه علائم خفیف هستند صعود می‌تواند با سرعت متوسطی ادامه پیدا كند هنگام صعود، شما باید هر علامتی از بیماری را فوراً با دیگر اعضای گروه در میان بگذارید. AMS به عنوان یك اشكال نورولوژیك كه بوسیله تغییرات سیستم عصبی مركزی ایجاد می‌شود، در نظر گرفته می‌شود. این بیماری اصولاً فرم تخفیف یافته ادم مغزی ارتفاعات می‌باشد. درمان اولیه AMS تنها درمان هم هوایی با محیط یا كاهش ارتفاع است. علایم AMS خفیف را می‌توان با داروی ضددرد برای سردرد و دیاموكس درمان كرد. هر دو دارو به كاهش شدت علایم كمك می‌كنند ولی به یاد داشته باشید كه تخفیف علایم، درمان مشكل نیست. دیاموكس به شما اجازه می‌دهد كه سریعتر نفس بكشید در نتیجه شما اكسیژن بیشتری را متابولیزه می‌كنید پس علایمی كه بعلت اكسیژن رسانی ضعیف ایجاد شده بود تخفیف می‌یابد.  بهتر است استفاده آزمایشی از دارو را قبل از رفتن به مكانهای دور از دسترس، كه واكنشهای شدید آلرژیك عملاً سخت درمان می‌شوند، توصیه می‌شود. AMS متوسط :  AMS متوسط شامل سردرد شدیدی كه با دارو درمانی بهتر نمی‌شود، تهوع و استفراغ پیش رونده و ضعف، كوتاهی تنفس و كاهش هماهنگی اندامها (آتاكسی) می‌باشد. فعالیتهای معمولی مشكل می‌شود اگرچه فرد ممكن است هنوز بتواند خودش به تنهایی راه برود. در این مرحله تنها دارو درمانی پیشرفته‌تر و یا كاهش ارتفاع می‌تواند مشكل را رفع كند. كاهش ارتفاع حتی در حد چند صد متر می‌تواند كمك كننده باشد و بهبود قطعی در كاهش ارتفاع در حد300-600 متر دیده می‌شود. 24 ساعت ماندن در ارتفاع پایین‌تر به بهبود قابل ملاحظه منجر می‌شود. فرد باید در ارتفاع پایین‌تر بماند تا جایی كه علایم متوقف شود (تا 3 روز). در این مرحله فرد به آن ارتفاع عادت كرده است و می‌تواند صعود را ادامه دهد.

بهترین تست در تشخیص AMS متوسط این است كه از فرد بخواهیم در یك مسیر مستقیم راه برود . فرد دچار اتاكسی نمی‌تواند این مسیر را طی كند این مورد اندیكاسیون واضحی بر لزوم كاهش ارتفاع است. مهم است كه فرد را به ارتفاع پایین‌تر ببریم قبل از اینكه آتاكسی در حدی پیشرفت كند كه فرد نتواند خودش به تنهایی راه برود. (كه در این حالت برگشت به ارتفاع پایین‌تر با حمل با برانكارد لازم است.)
AMS شدید :
AMS شدید با تشدید علائم فوق‌الذكر در مورد AMS متوسط شناخته می‌شود. شامل كوتاه شدن تنفس در استراحت ناتوانی در راه رفتن، كاهش سطح فعالیتهای مغزی و افزایش مایع در ریه‌ها. در AMS شدید كاهش ارتفاع فوری لازم است.( 600-1200 متر) همچنین 2 فرم شدید دیگر بیماری ارتفاع وجود دارد. ادم مغزی در ارتفاع زیاد (HACE) و ادم ریوی در ارتفاع زیاد (HAPE). این دو مورد كمتر اتفاق می‌افتند بخصوص در افرادی كه به‌طور مناسب با ارتفاع وفق داده شده‌اند. این دو بیماری بطور معمول در افرادی كه خیلی سریع مسافت زیادی را بالا می‌روند و در آن ارتفاع زیاد می‌مانند، دیده می‌شود. كمبود اكسیژن منجر به نشست مایع از میان دیواره‌های مویرگی به مغز یا ریه می‌شود.

ادم ریوی در ارتفاع زیاد HAPE
 HAPE از افزایش مایع در ریه‌ها نتیجه می‌شود. وجود مایع در ریه از تبادل اكسیژنی مؤثر جلوگیری می‌كند. با شدت یافتن شرایط، سطح اكسیژن در جریان خون پایین می‌آید كه این امر منجر به اختلال عملكرد مغزی و مرگ می‌شود. علائم شامل كوتاه شدن تنفس حتی در حالت استراحت، ضعف واضح، احساس خفگی قریب‌الوقوع در شب، خستگی و سرفه‌های خلط‌دار دائمی با خلط سفید، آبكی یا كف‌آلود می‌باشد. گیجی و رفتار نامعقول علایم دیسترس مغز به اكسیژن كافی هستند. یكی از روشهایی كه می‌توانید خود را در مورد HAPE بیازمایید، بررسی زمان برگشت به حالت طبیعی بعد از فعالیت است. اگر سرعت ضربان قلب و تنفس شما در حالت عادی مثلاً در x ثانیه پس از فعالیت به حالت عادی برمی‌گردد، ولی در ارتفاع این زمان برگشت به حالت طبیعی خیلی بیشتر است، این علامت احتمالاً نشان می‌دهد كه مایع در ریه‌های شما افزایش یافته در موارد HAPE، كاهش ارتفاع فوری لازم می‌باشد و می‌تواند زندگی فرد را نجات دهد (600-1200 متری). هر فردی با علایم HAPE باید با برانكارد به جایی كه تسهیلات پزشكی جهت پیگیری مناسب درمان وجود دارد، منتقل شود.

ادم مغزی در ارتفاع زیاد HACE
 HACE نتیجه تورم بافت مغز بعلت نشست مایع می‌باشد. علائم می‌تواند شامل سردرد، كاهش هماهنگی اندامها (آتاكسی) ضعف و سطح آگاهی كاهش یابنده شامل عدم آگاهی نسبت به زمان و مكان، كاهش حافظه، توهم، رفتار روانپریشانه و كوما می‌باشد. این حالت عموماً پس از یك هفته یا بیشتر توقف در ارتفاع زیاد ایجاد می‌شود. در مورد شدید، در صورت عدم درمان سریع نتیجه مرگ خواهد بود. كاهش ارتفاع فوری لازم است و می‌تواند جان فرد را نجات دهد. بعضی داروها می‌توانند در درمان بكار روند اما به آموزش مناسب در نحوة مصرف آنها، نیاز می‌باشد هر فردی كه علایم HACE را داشته باشدنیز باید با برانكارد به جایی كه امكانات پزشكی برای پیگیری مناسب درمان وجود دارد، برده شود. دیگر داروها در درمان بیماری ارتفاع ·       
 ایبوپروفن در تسكین سردرد ناشی از ارتفاع مؤثر است. ·
 نیفدیپین به سرعت فشار سرخرگهای ریوی را كاهش داده و HAPE را رفع می‌كند.

به نقل از دکتر حمید مساعدیان